Trump zet NAVO-bondgenoten onder druk om te helpen in Iran-oorlog: 'Dit is een dreigement'

Iran heeft de scheepvaart door de Straat van Hormuz, een belangrijke zeestraat, ernstig verstoord. Daardoor zijn prijzen van olie en gas wereldwijd flink gestegen. 

Volgens viceadmiraal buiten dienst Ben Bekkering, verbonden aan het Clingendael Institute, zet Iran daarmee druk op de internationale scheepvaart. "Ze weten dat de wereldeconomie daarvan afhankelijk is. Je ziet aanvallen op schepen in verschillende delen van de Perzische Golf. Het is hun achtertuin: Iran is al jaren bezig met de vraag hoe ze hun slagkracht in de Straat van Hormuz kunnen vergroten."

Paniekerig

Die slagkracht lijkt er nu dus te zijn, want schepen varen nauwelijks meer langs de Straat van Hormuz. Tot grote frustratie van de Amerikaanse president, die nu de druk onder zijn bondgenoten opvoert, ziet correspondent Erik Mouthaan. "Dit is een dreigement aan het adres van NAVO-bondgenoten die niets met deze oorlog te maken hebben. Trump begint een oorlog en vervolgens zegt hij tegen andere landen, jullie moeten mij helpen deze situatie op te lossen."

Volgens Bekkering lijkt het alsof Trump overvallen is door de stijgende olieprijzen: "Deze reactie lijkt een beetje paniekerig. Het idee van Trump was misschien dat het een snelle operatie in Iran zou worden, maar nu worden ze geconfronteerd met een land dat strategisch een aantal belangrijke kaarten in handen heeft."

Erik Mouthaan over de uitspraken van Trump:

Trump wil de Straat van Hormuz graag weer open hebben. Sommige schepen, vooral uit landen als China of India, lukt het om afspraken te maken met Iran. Zo kunnen een handjevol schepen wel door de zeestraat varen. Maar andere schepen lopen het risico te worden aangevallen. 

Risicovolle operaties

Een mogelijke optie is om schepen militair te escorteren door de Straat van Hormuz. Iets wat president Trump heeft geopperd, maar tot nu toe nog niet heeft gedaan. Het is volgens Bekkering een risicovolle onderneming. "Als je schepen wilt escorteren, moet je een hele operatie opzetten: je hebt escorte-schepen nodig, coördinatie met de zeescheepvaart, luchtdekking, mijnenbestrijding en snelle reactiemogelijkheden. Dat is erg complex." 

Ook zijn er zorgen om de veiligheid van het personeel, zegt Mouthaan: "Mocht een Iraanse drone of raket inslaan op de Amerikaanse marine en daarbij Amerikaanse militairen om het leven komen, dan kan Trump bijna niet anders dan de oorlog verder laten escaleren. In dat geval kan Amerika zelfs een oorlog aan land worden ingezogen met militairen die in Iran ingezet worden."

De VS zegt de marine van Iran hard te hebben getroffen, toch weten we niet precies wat het land nog aan militaire capaciteiten heeft. "Momenteel varen er nog weinig schepen door de Straat van Hormuz. Dat geeft aan dat de afschrikkende werking van Iran al effectief is. Maar daardoor is Iran nog niet echt getest", zegt Bekkering. 

Volgens de viceadmiraal buiten dienst zou het goed kunnen dat de Revolutionaire Garde voorlopig middelen achter de hand heeft gehouden. "Het is lastig om te controleren, maar mijn inschatting is dat de Garde nog steeds veel van haar middelen heeft. Zoals kleine speedboten, anti-scheepsraketten en drones die ze kunnen inzetten tegen een escorte-operatie." 

Gevaar van mijnen

Iran zou mogelijk op meerdere plekken in de Perzische Golf mijnen hebben gelegd. "Mijnenruimen is onze vredes-omstandigheden al lastig genoeg, maar helemaal in een conflictgebied zoals de Straat van Hormuz nu is. Mijnen zijn nu eenmaal lastig te ontdekken en even lastig te ruimen. En zelfs als Iran ze niet heeft geplaatst, zorgt het voor angst onder de schepen", zegt Bekkering.

In een interview met de Amerikaanse krant de Financial Times zegt Trump van alles nodig te hebben qua hulp. Hij voegde eraan toe dat bondgenoten mijnenjagers moesten sturen. Europa beschikt over veel meer mijnenjagers dan de VS; ook Nederland heeft een aantal eenheden. 

De NAVO betrekt het verzoek van de Verenigde Staten om hulp bij het openen van de Straat van Hormuz niet op zichzelf, maar verwijst voorlopig naar de individuele NAVO-landen. Die reageren verschillend. Zo zegt EU-buitenlandchef Kaja Kallas dat de EU-lidstaten zullen bespreken wat er kan worden gedaan om de Straat van Hormuz open te houden.

Europese lidstaten reageren verdeeld. Nederland, Frankrijk en Duitsland zijn terughoudend; zo zegt de Duitse minister van Defensie dat de NAVO voorlopig niet moet ingrijpen. "Het is niet onze oorlog, wij zijn hem niet begonnen." De Britten zeggen dat er aan een plan wordt gewerkt om de scheepvaart weer veilig op gang te helpen. 

Premier Jetten noemt een missie in de Straat van Hormuz op dit moment 'te vroeg':  

Maar is de NAVO niet verplicht om te hulp te schieten? Nee, zegt Bekkering: "In het NAVO-verdrag staat dat landen bilaterale conflicten niet binnen de NAVO mogen brengen en dat is precies wat dit is, juist door de manier waarop de VS initieel hebben gehandeld. Daarnaast valt het buiten het verdragsgebied. Daar staat tegenover dat Trump niet de NAVO, maar de NAVO-bondgenoten om hulp vroeg. Het kan dus ook buiten de verdragsorganisatie om."

Dreigen met terugtrekking

Trump weet dat de NAVO afhankelijk is van de VS, en gebruikt dat nu om druk uit te oefenen op de bondgenoten. Mouthaan: "Doen ze dat niet, dan kan hij dreigen met een terugtrekking uit de NAVO. Dit laat een breder probleem zien: landen zijn zo afhankelijk van de VS dat ze Trump nauwelijks kunnen tegenhouden wanneer hij met zulke dreigementen komt."

En volgens Bekkering kan Trump ook vanwege de situatie in Oekraïne de druk opvoeren. "De Amerikaanse president weet dat Europese landen nerveus worden vanwege de afhankelijkheid van de VS, bijvoorbeeld in verband met de oorlog in Oekraïne."

Of Europa ook betrokken raakt bij deze oorlog, is afhankelijk van wat de bondgenoten militair gaan doen. "Europa en de NAVO kunnen nog steeds hun eigen keuzes maken om wel of niet te helpen", zegt Bekkering. 

Toch denkt Bekkering wel dat Europa zichzelf een betere positie moet zien te verkrijgen in de regio: "Trump reageert misschien impulsief, maar in Europa zie je ook veel verdeeldheid en weinig concrete actie. Terwijl de belangen in de regio daar wel groot zijn voor ons. Je hoeft niet meteen de Straat van Hormuz in te gaan, maar je kunt wel een maritieme aanwezigheid opbouwen in de Golf. Dat werkt afschrikkend en helpt ook om partnerschappen in de regio te ontwikkelen."