Teherans tolpoort: zo bepaalt Iran wie door de Straat van Hormuz vaart
Sinds de Amerikaans-Israëlische oorlog met Iran bijna een maand geleden begon, is de Straat van Hormuz grotendeels afgesloten door Iran. Door die blokkade zijn de prijzen op de oliemarkt tot recordhoogte gestegen. De smalle zeestraat is essentieel voor de wereldwijde olieproductie: zo'n 20 procent van de export gaat erdoorheen.
Iran bepaalt wie er wel en niet door mag. Ongeveer tweeduizend schepen liggen rondom de zeestraat voor anker. Schepen die zich niet aan de blokkade houden, kunnen door Iran worden aangevallen.
Veilige vaarroute
De laatste twee weken lijkt Iran zijn greep op het scheepvaartverkeer ook op een andere manier te versterken. Het heeft een soort veilige vaarroute ingericht voor schepen van bevriende landen. Iran noemt het een 'corridor' waarin het de veiligheid van passerende schepen kan garanderen.
De corridor ligt ten noorden van de normale vaargeul, en voert tussen de eilanden Larak en Qeshm door de Iraanse territoriale wateren. Dat maakt het voor Iran mogelijk om visuele inspecties uit te voeren.
Iran wil meer schepen op deze manier de zeestraat laten passeren. Maar zegt Teheran: 'veiligheid is niet gratis'. En dus hangt aan zo'n veilige doortocht een fors prijskaartje van tot wel twee miljoen dollar per schip, zegt een Iraans parlementslid.
Het in scheepvaart gespecialiseerde Lloyd's List meldt dat inmiddels ruim twintig buitenlandse schepen tegen betaling de Straat van Hormuz zijn gepasseerd. Die 'tolpoort' is niet voor elk schip toegankelijk: Iran zegt dat er geen schepen van Amerika en zijn bondgenoten op deze manier door de straat kunnen varen.
Meer schepen, meer luchtaanvallen?
Hoewel Teheran dus een veilige doortocht belooft, is het volgens experts moeilijk om dat ook echt te garanderen. Dit besluit kan er ook voor zorgen dat er meer gevochten gaat worden in het gebied, denkt Martijn Kitzen, hoogleraar Krijgswetenschappen aan de Universiteit Leiden. ''Ik denk dat, als er meer schepen via die corridor gaan passeren, de Amerikanen daar ook op zullen reageren. Die voeren nu al luchtaanvallen uit op anti-scheepsraketten in die regio. Als er meer activiteit ontstaat, denk ik dat we daar meer luchtaanvallen gaan zien.''
Maar Ben Bekkering, voormalig viceadmiraal van de Koninklijke Marine, verwacht niet dat schepen ook echt zullen worden geraakt door Amerikaanse luchtaanvallen. Hij noemt het statement van Iran daarom ook 'goedkoop'. "Er is niemand anders die scheepvaart aanvalt in de Straat van Hormuz. Dus ze zeggen eigenlijk: als wij het niet doen, doet niemand het en kunnen we de veiligheid garanderen."
Volgens Kitzen gaat het ook zeker niet alleen om geld. "Iran wil hiermee aan de wereld laten zien dat het de baas is in deze zeestraat. Het wil duidelijk maken dat het met de Straat van Hormuz een krachtige troef bij onderhandelingen in handen heeft."
Onderhandelen of doorvechten? 'Iran heeft het gevoel dat het wint'
Dat Iran dit zomaar kan doen, betekent niet dat het land dit ook zomaar mag doen. Het heffen van tol in de Straat van Hormuz is in strijd met het internationaal zeerecht. Het is een kwalijke zaak, vindt Bekkering. Hij vreest dat andere partijen er mogelijk een voorbeeld aan nemen. "Dit besluit heeft echt vergaande consequenties voor het internationaal zeerecht. Het zou iets teweeg kunnen brengen in andere regio's in de wereld, waar landen ook tol kunnen gaan heffen. Het hele idee van vrije doorvaart gaat dan verloren."
Vergelijking met Suezkanaal
Maar Iran zegt: we mogen dit doen – en maakt vergelijkingen met het Suezkanaal in Egypte, waar al tol geheven wordt. Een foutieve vergelijking, oordeelt Bekkering. ''Egypte bepaalt niet wie er wel en niet door het kanaal mogen varen, Iran doet dat nu wel.''
Ook zegt de voormalige viceadmiraal: het bedrag dat Iran vraagt, is buitenproportioneel hoog. ''Het Suezkanaal is ooit gegraven en dat vergt onderhoud. Een passende vergoeding voor schepen is dan reëel. Maar twee miljoen per schip voor een vrije zeestraat is belachelijk.''
Steeds meer landen bereid
Toch zijn landen bereid het bedrag neer te leggen. En volgens Bekkering worden dat er alleen maar meer, zolang het de enige manier blijft om de Straat van Hormuz te passeren. ''Dat er al betaald wordt, toont aan dat de nood echt hoog is. Zolang het de enige manier is om olie erdoor te krijgen, denk ik dat steeds meer bedrijven de afweging zullen maken om gewoon te betalen. Het wordt dan een soort extra verzekering die bedrijven zullen doorberekenen in de verkoopprijs.''
In de deze video leggen we uit waarom de Straat van Hormuz zo belangrijk is voor de internationale olieproductie:
