'We luiden een nieuw tijdperk in': Duitsland wil 'een echte' geheime dienst

"We luiden een nieuw tijdperk in. We maken van onze inlichtingendiensten echte geheime diensten." Aan het woord is de minister van Binnenlandse Zaken van Duitsland, Alexander Dobrindt. Hij komt licht zenuwachtig over wanneer hij woensdagmiddag de plannen van zijn regering aankondigt. Het is dan ook niet niets: de inlichtingendiensten krijgen een heel scala extra bevoegdheden, waaronder het recht om in te grijpen. Daarmee breekt Duitsland met het verleden.

De inlichtingendienst van Duitsland is opgedeeld in drie delen: een binnenlandse, buitenlandse en een militaire tak. Die mogen gevaar signaleren, maar niet ingrijpen. Een voorbeeld: is de binnenlandse dienst een potentiële terrorist op het spoor, dan mogen zij die niet hacken, diens huis niet doorzoeken, en geen arrestaties verrichten. Het gebruik van kunstmatige intelligentie is voor de geheime diensten ook uit den boze.

Door die beperkingen kunnen de inlichtingendiensten hun werk niet goed doen, meent de Duitse regering. In het wetsvoorstel krijgen de diensten er daarom in één klap veel bevoegdheden bij. 

Een greep uit de plannen: 

• brieven, e-mails, telefoongesprekken en online dataverkeer onderscheppen en afluisteren
• woningen doorzoeken en voorzien van spionage-apparatuur
• operaties in het buitenland om dreiging door vreemde mogendheden af te wenden of in te perken

Top-5 van Europa

Staan de Duitse spionnen er dan zo slecht op? Dat valt mee. Het Franse tijdschrift L'Express publiceerde vorige maand nog een ranglijst van beste Europese inlichtingendiensten, waar de Duitsers op een vijfde plek eindigden, achter het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Nederland en Oekraïne.

Toch begrijpt de Vlaamse inlichtingenexpert Kenneth Lasoen van de universiteit van Antwerpen wel dat de Duitse diensten meer bevoegdheden willen. "Het komt zelfs rijkelijk laat, als je het mij vraagt." 

Hij vergelijkt internationale spionage met een voetbalwedstrijd: "Rusland, China, Iran en Noord-Korea kunnen vrij voetballen, de spelers van Duitsland hebben altijd touw om hun benen." Het zorgt er volgens Lasoen voor dat de Duitsers voor informatie regelmatig zijn aangewezen op bondgenoten.

Dobrindt benadrukte tijdens de presentatie de dreigingen waar zijn land mee zou kampen: "We zijn dagelijks het doelwit van spionage, sabotage, cyberaanvallen en geheime operaties door buitenlandse mogendheden. Hun doel is Duitsland te destabiliseren, ons land schade toe te brengen en politieke en maatschappelijke veranderingen in ons land teweeg te brengen".

Besmet verleden

Een sterke geheime dienst, dat herinnert aan de autoritaire staat die Duitsland ooit was en dat willen onze oosterburen nooit meer, vertelt Hanco Jürgens van het Duitsland Instituut. "Zowel tijdens de nazi-dictatuur en de communistische dictatuur waren in Duitsland machtige geheime diensten aan het werk, de Gestapo voor de nazi's en de Stasi in de DDR. Die ondersteunden de misdadige regimes en onderdrukten Duitse burgers. Als gevolg daarvan zijn Duitsers wantrouwend tegenover inlichtingendiensten en hebben die diensten minder bevoegdheden dan veel andere Europese diensten."

Oppositiepartijen zijn dan ook kritisch. Het plan gaat wat Die Linke betreft 'elke redelijkheid te boven'. "Dat juist de instantie die het moeilijkst te controleren is, de meest vergaande bevoegdheden krijgt, is gevaarlijke waanzin. (...) We mogen niet zomaar kopiëren wat anderen doen. Aan de scheiding tussen inlichtingendiensten en politie mag niet worden getornd."

Tegelijkertijd staat de impopulaire Duitse regering onder druk om te bewijzen dat zij Duitsland door modernisatie veiliger kunnen maken voor burgers. Eind juli vond er tijdens de jaarlijkse Pride-parade in Berlijn een dodelijke aanslag plaats, gepleegd door een in Duitsland geboren islamist die bij de autoriteiten bekend was. Vorige week werd een met explosieven beladen drone ontdekt in de buurt van een Oekraïens vrachtvliegtuig op de luchthaven van Leipzig. In het voorstel krijgen de diensten dan ook expliciet de bevoegdheid onbemande vliegtuigen op te sporen, te jammen, over te nemen of fysiek neer te halen.

"Je zou zodoende dit beleid ook kunnen zien in het licht van law and order-politiek, bedoeld om rechtse kiezers binnenboord te houden", zegt Hanco Jürgens.

Geen 'license to kill', wel geweld

Anders dan wat sommige Duitse media woensdag meldden, krijgen Duitse spionnen geen 'license to kill', de befaamde bevoegdheid om - in uiterste gevallen - mensen om te leggen, zoals te zien is in de films van James Bond. Die bestaat wel degelijk, al komt de toepassing in de Bondfilms niet in de buurt van werkelijkheid, legt Lasoen uit. "Onder andere de Amerikaanse, Britse, Franse en Oekraïense diensten mogen vijanden doden, maar dat besluit een agent nooit zelf, daar gaat een heel tracé van toetsing en goedkeuring door speciale commissies aan vooraf."

Wel mogen speciaal opgeleide agenten van de Duitse diensten straks fysiek geweld en wapens gebruiken ter zelfverdediging tijdens operaties, of bij de beveiliging van eigen gebouwen. Ook de Nederlandse en Belgische geheime diensten hebben deze bevoegdheid. 

Het Duitse parlement moet nog over de wet stemmen. Als alles volgens plan verloopt, gaan de nieuwe bevoegdheden vanaf 2027 in.

Na de aanslag op de Pride in Berlijn deden ooggetuigen hun verhaal: