Als de camera's uitgaan, zeggen Russen wat ze echt denken

Het is even simpel als effectief. Je gaat met een camera en een microfoon de straat op en vraagt aan voorbijgangers wat ze denken over politieke ontwikkelingen. Op de staatstelevisie in Rusland zijn onwelgevallige meningen al decennialang taboe, maar op YouTube is het een populair genre.

Een van de populaire YouTube-kanalen in Rusland is Ostrii Oegol, wat scherpe hoek betekent. De maker van het kanaal laat, anoniem, aan RTL Nieuws weten hoe hij te werk gaat en wat zijn drijfveer achter het project is. ‘In het Russisch is ‘Scherpe hoek’ een begrip. Wanneer je sommige moeilijke thema’s niet wil aansnijden, dan loop je om de scherpe hoeken heen. Wij doen juist het tegenovergestelde, wij zijn niet bang voor een scherpe hoek.’

Vijf jaar strafkamp

Dat het geven van je mening in Rusland niet zonder risico is, mag duidelijk zijn. Beelden van Russen die na een straatinterview met NOS-correspondent Iris de Graaf direct werden opgepakt gingen in 2022 de wereld over. Ook nu nog worden Russen vervolgd om tegendraadse meningen, en wie de oorlog in Oekraïne in twijfel trekt of iets negatiefs zegt over het Russische leger kan vijf jaar strafkamp verwachten. 

"Met dat in het achterhoofd is het natuurlijk bijna onmogelijk om mensen voor de camera te krijgen die eerlijk zeggen wat ze denken", legt de drijvende kracht achter het kanaal uit. "Eigenlijk is het onmogelijk. Onze taak is dan gewoon heldere vragen te stellen. Je krijgt indirecte antwoorden en dan moet je goed tussen de regels door lezen."

Een van de video's waarin mensen om hun mening wordt gevraagd. In dit geval een straatinterview in Perm over de arrestatie van Maduro:

Er zijn situaties geweest waarin je ziet dat je iemand vraagt naar de oorlog en dat ze dan precies herhalen wat het Kremlin zegt. Dat de Donbas bij Rusland hoort, dat Poetin geweldig is, dat soort dingen. Dan gaat de camera uit en dan zegt zo iemand: "Luister jongens, die oorlog is verschrikkelijk en Poetin had al lang op moeten rotten!" Als je dan vraagt waarom ze dat niet op camera zeggen, dan is het antwoord altijd dat ze denken dat het veiliger is.

De maker van de video's legt uit dat hij al jarenlang de Russische politiek volgt en het langzaam heeft zien afglijden. "In 2011 gingen er honderdduizenden mensen in heel Rusland de straat op, ik ook. Wij wilden verandering en we hadden het idee dat het niet meer lang zou duren voordat Rusland een Europese koers ging varen. Dat is misschien heel naïef geweest", zegt hij. "Daarna zag je dat oppositieleider Aleksej Navalny heel populair werd. Wij zijn begonnen hem te filmen, daar is dit een beetje uit ontstaan."

In deze video worden mensen op straat in Sint-Petersburg gevraagd wat ze vinden van de gebeurtenissen in Oekraïne:

De oorlog in Oekraïne was natuurlijk een keerpunt. "De schok was gigantisch. Een van onze presentatrices is in Sint-Petersburg voorbijgangers gaan vragen wat ze ervan vonden. En wat denk je? Niemand steunde de invasie, iedereen was geschokt. Tien dagen na die interviews werd er een strafzaak geopend tegen de presentatrice, die inmiddels het land is ontvlucht." 

Nog altijd is het werk ook voor de makers niet zonder risico. "We blijven nooit lang op dezelfde plek, zelfs niet in dezelfde stad", schrijft Ostrii Oegol.

De stille meerderheid

De vraag wat de Russen nu echt denken over de oorlog en over de politiek is ook voor de maker van dit YouTube-kanaal moeilijk te beantwoorden. "Wat ik wel weet, is dat de overgrote meerderheid van de Russen, zowel de Poetin-aanhangers als de tegenstanders, wil dat de oorlog zo snel mogelijk eindigt. Wij moeten ons eigen land, ons eigen leven verder ontwikkelen, geen tijd verspillen. En je ziet duidelijk: hoe dichter een stad bij de Oekraïense grens ligt, hoe meer mensen die mening delen. Wij spreken vaak met militairen die terugkeren van het front en de meesten willen niet terug. Ze schieten zichzelf soms letterlijk in hun voet om niet terug te hoeven keren naar de oorlog."

Over de verhoudingen in de samenleving maakt hij een grove inschatting. "Over het algemeen zou ik zeggen dat 10-15 procent van de Russische bevolking de oorlog actief steunt. Zo’n 35-40 procent gaat met de stroom mee, ze geloven wat de televisie hun vertelt. Dan blijft de andere helft over: 50 procent van de Russen die tegen de oorlog is. Zeker 40 procent is de stille meerderheid, ze geloven niet dat hun woorden iets betekenen of kunnen veranderen. En dan blijft er 10 procent over. Dat zijn de actieve tegenstanders van de oorlog, ze proberen te doen wat ze kunnen, maar ze betalen hier een enorme prijs voor."

Dat zijn video's weinig effect zouden hebben, bestrijdt hij. "Ik hoor soms van mensen die mij schrijven dat ze denken dat mijn video’s weinig nut hebben. Daar ben ik het niet mee eens. Wij leggen de werkelijkheid vast zoals die is. Wij zeggen niet: de Russen zijn goed of de Russen zijn slecht. Wij gaan gewoon op straat staan en stellen vragen. Ik hoop heel erg dat later, misschien wel decennia later, mensen er nog iets aan hebben. Dat onze kinderen en kleinkinderen ernaar kunnen kijken en in ieder geval niet onze fouten zullen herhalen."