Van geobserveerde partij naar de macht: Duitse inlichtingendienst vreest AfD-zege
Het is Ulrich Siegmund tegen de rest in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt. De regionale lijsttrekker van AfD weet precies de juiste snaar te raken bij veel van de circa 1,7 miljoen stemgerechtigden: illegale migranten uitzetten, stoppen met snijden in de pensioenen, weer trots zijn op Duitsland. Als zij massaal op hem stemmen, en daar ziet het naar uit, kan hij minister-president van de deelstaat worden. De eerste AfD-premier ooit.
Bij de inlichtingendiensten bestaan grote zorgen over dat scenario. "Alle deelstaten in Duitsland hebben een eigen inlichtingendienst, die nauw met elkaar en de landelijke tak samenwerken. Officieel heten ze 'grondwetbeschermers' (Verfassungsschutz)", zegt Winfried Kluth, hoogleraar rechtswetenschappen aan de Universiteit van Halle-Wittenberg en voormalig rechter. "Hun taak is het om te toetsen of de grondwet van de deelstaat wordt bedreigd. Daarvoor verzamelen ze inlichtingen in de maatschappij, ze hebben een vrij groot mandaat."
Duitsland heeft slechte herinneringen aan politiek extremisme: het land was in de vorige eeuw een tijd lang fascistisch en Oost-Duitsland ook nog eens decennialang communistisch. De inlichtingendiensten houden daarom bijvoorbeeld neonazi's, communisten of extremistische moslims in de gaten.
'Gevaar voor de democratie'
De dienst in Saksen-Anhalt deed de afgelopen jaren ook veel onderzoek naar AfD en kwalificeerde die partij in 2023 als 'aantoonbaar extreemrechts' en een 'gevaar voor de democratie'.
"De minister van Binnenlandse Zaken van de deelstaat heeft de leiding over de inlichtingendienst. Stel je voor dat AfD die straks levert", zegt hoogleraar Duitslandstudies Ton Nijhuis van de Universiteit van Amsterdam. "Je kunt je wel voorstellen dat je je zorgen maakt wanneer de partij die jij 'een gevaar voor de democratie' noemt, jouw leidinggevende dreigt te worden."
'We luiden een nieuw tijdperk in': Duitsland wil 'een echte' geheime dienst
Daarnaast bestaan grote zorgen over het uitwisselen van informatie tussen de diensten. "De regering van Saksen-Anhalt kan opvragen wat de diensten in andere deelstaten onderzoeken", vertelt Kluth. En dat kan pijnlijk worden: "Het is bekend dat de inlichtingendiensten hebben geïnfiltreerd bij AfD", zegt Nijhuis. "De kans bestaat dat AfD voor heel Duitsland kan zien wie de infiltranten zijn."
Het is dan ook niet verwonderlijk dat lijsttrekker Siegmund 'eens goed gaat kijken' naar de inlichtingendienst als zijn partij de regering mag vormen, zo zei hij twee weken geleden in een podcast. Voor Kluth is duidelijk wat hij daarmee bedoelt: "Ze willen de dienst helemaal afschaffen. Of, als dat niet lukt, zo hervormen dat ze niet meer achter AfD of andere rechtsextremisten aan gaan."
Ruslandvriendelijk
Dan bestaan er ook nog zorgen over de nauwe banden tussen AfD en het Kremlin. "AfD is een Ruslandvriendelijke partij", vertelt Nijhuis. "Met een AfD-regering in een deelstaat krijgt die regering toezicht in staatsgeheimen, ook met betrekking tot Rusland. De angst bestaat dat zij informatie zullen doorspelen naar Moskou."
Duitse regering gaat ervan uit dat drone luchthaven Leipzig uit Rusland kwam
De minister-president van deelstaat Thüringen noemde een AfD-regering in Saksen-Anhalt om die reden 'een flagrant veiligheidsrisico voor de Bondsrepubliek' en riep op de deelstaat indien nodig uit te sluiten van de informatie-uitwisseling. De regering in Berlijn wil daar niet op reageren, omdat het een hypothetische situatie betreft. "Toch zal er achter de schermen wel degelijk worden nagedacht over hoe ze daarmee om moeten gaan", zegt Nijhuis.
Politiek nam al maatregelen
De politiek in Saksen-Anhalt heeft zich al voorbereid op een groter AfD. Zo kwam er afgelopen maart een grondwetswijziging die 'de democratie moet versterken', ingediend - en aangenomen - door alle partijen in het parlement, op AfD na.
Daarin is onder meer opgenomen hoe rechters worden aangesteld, wie het voortouw mag nemen bij het vormen van een regering, en hoe de voorzitter van het parlement wordt gekozen.
Ook het overleg van deelstaatministers veranderde afgelopen zomer hun besluitvorming. "Die beslissingen moesten unaniem zijn, maar dat hoeft niet meer. Een meerderheid is voldoende. Daarmee hopen ze eventuele AfD-veto’s in de toekomst voor te zijn", zegt Kluth.
Koploper in de peilingen
Afgaand op de peilingen gaat AfD de verkiezingen van zondag met overmacht winnen. In peilingen van de laatste weken scoort de partij steevast 40 procent of hoger, op ruime afstand gevolgd door de CDU, die niet verder komt dan 23 procent.
Er bestaat zelfs een kans dat AfD een absolute meerderheid in het parlement behaalt. Daarvoor is minder dan 50 procent van de stemmen voldoende, omdat er een kiesdrempel geldt van 5 procent. Iedere partij die minder dan 5 procent van de stemmen haalt, krijgt geen zetels. De stemmen op deze partijen doen als het ware niet meer mee. Hoe meer partijen onder de kiesdrempel belanden, hoe kleiner het percentage dat AfD nodig heeft om de absolute meerderheid te pakken.
Omdat andere partijen in Duitsland weigeren samen te werken met AfD (de zogeheten Brandmauer), is een absolute meerderheid de enige mogelijkheid voor AfD om te regeren.
