'Ontworteld en lelijk': AfD wil af van 'on-Duitse' kunst en architectuur

In de Oost-Duitse stad Dessau-Roßlau, deelstaat Saksen-Anhalt, staat de voormalige kunstacademie Bauhaus. Het hoekige gebouw zonder ornamenten was bij de opening in 1926 hypermodern. Het was alles waar de kunstacademie voor stond: goedkoop en hygiënisch bouwen met veel staal, beton en glas. 

"Het was een tijd waarin kunstenaars, ook architecten, wilden vernieuwen", vertelt de Duitse architectuurhistoricus Tino Mager van de Rijksuniversiteit Groningen. "Heel bewust zetten ze zich af van de neostijlen uit de negentiende eeuw. Ze keken wat een goed gebouw echt nodig had. Daar kwam uit: ornamenten zijn nutteloos, puntdaken niet meer nodig, veel licht is prettig."

Vanwege de grote invloed die de stroming had (zie kader beneden) is het Bauhaus-gebouw vandaag de dag een uithangbord van de stad, en van de hele deelstaat Saksen-Anhalt. Maar AfD ziet dat graag anders. De partij, die zondag groot favoriet is de verkiezingen in de oostelijke deelstaat te winnen, belooft een 'nieuw patriottisch cultuurbeleid' dat gericht is op het herstel van het Duitse zelfvertrouwen, en heeft Bauhaus als een van haar doelwitten aangewezen.

AfD vindt Bauhaus on-Duits, en dan vooral omdat het internationaal was. Ongeveer een kwart van de studenten kwam van buiten Duitsland en de ontwerpfilosofie richtte zich op universele, functionele vormen die iedereen kende, ongeacht nationaliteit. "Bauhaus staat voor ontworteling, voor ontwrichting van de architectuur", zegt Hans-Thomas Tillschneider, cultuurwoordvoerder van AfD tegen persbureau Reuters. "Overal ter wereld dezelfde bouwwerken neerzetten, dat is Bauhaus. Het is de architectuur van de globalisering."

'Duits denken'

AfD wil het bouwen veranderen en daarvoor de richtlijnen aanpassen. 'Openbare gebouwen die na 1990 in Saksen-Anhalt zijn gebouwd, zijn vaak buitengewoon lelijk', beklaagt de partij zich in haar verkiezingsprogramma. Volgens de partij moeten 'traditieloze constructies' worden vermeden en enkel nog regionale bouwmaterialen worden gebruikt. Geïnspireerd door Trump wil AfD daarnaast een wet aannemen die voorschrijft dat openbare gebouwen door de meerderheid van de bevolking mooi gevonden worden, en een historische identiteit moet weerspiegelen.

Ook het motto van Saksen-Anhalt moet veranderen. Vanwege Bauhaus profileert de deelstaat zich als de bakermat van innovatie, en gebruikt daarom het motto #moderndenken. De AfD zegt daarover: 'De 'modern denken'-campagne drijft het beleid van identiteitsloosheid tot het uiterste.' Het alternatief dat AfD voorstelt: #deutschdenken (Duits denken).

Voor aanhangers van AfD zijn de stanpunten over kunst en cultuur nauwelijks een reden om op de partij te stemmen. Migratie, stijgende kosten van levensonderhoud of ontevredenheid over de regering in Berlijn zijn belangrijker. Nieuwe bouwvoorschriften krijgen AfD-stemmers er zogezegd gratis bij. 

Toch is het uitgerekend kunst en cultuur waar de deelstaten veel over te zeggen hebben. Grote thema's als migratie worden landelijk geregeld. Onderzoeker rechtsextremisme Julia Leser van de universiteit van Hamburg maakt zich dan ook zorgen. "De vrijheid van kunst wordt beschermd door de grondwet, maar de financiering ervan niet. Die is grotendeels afhankelijk van de federale, deelstaat- en lokale overheden. In het ergste geval dreigen er bezuinigingen". 

Overlap met argumenten uit nazi-tijd

Dat AfD zo haar pijlen richt op moderne kunst, en Bauhaus in het bijzonder, doet terugdenken aan honderd jaar terug. De vernieuwingsdrang van de architecten van toen was tegen het zere been van nationalisten, die in negentiende-eeuwse neogotiek een typisch Duitse bouwstijl zagen. "Onzin, want die stijl is ontstaan in Frankrijk", zegt Mager.

De nazi's hadden hun eigen ideeën over kunst. Die moest een vaststaande Duitse identiteit uitdrukken. In het geval van architectuur: puntdaken, vakwerkhuizen en gotische ornamenten. Moderne kunststromingen werden vaak afgeschilderd als 'ontaard', kosmopolitisch of beïnvloed door Joden, marxisten of buitenlandse ideeën. Ook Bauhaus werd nadrukkelijk doelwit en moest in 1933 onder druk van het naziregime haar deuren sluiten.

De argumenten van toen zijn deels terug. "Vanuit het perspectief van de AfD zijn we te globalistisch en dus niet Duits. Dat is een zeer vergelijkbare formulering als honderd jaar geleden", zegt de huidige directeur van Bauhaus - tegenwoordig een museum - tegen Reuters.

"De historische en politieke context is vandaag de dag natuurlijk anders, maar elementen van de retoriek van de NSDAP zijn vandaag de dag weer terug te vinden in de kritiek van AfD op Bauhaus en moderne architectuur", zegt Mager. "Juist het internationale karakter maakte Bauhaus zo invloedrijk, en dat maakt het er niet minder 'Duits' om."

Het is de AfD eigenlijk niet eens om de kunst zelf te doen, denkt Leser. "Kunst en cultuur zijn instrumenten om onze gezamenlijke identiteit te definiëren. Door zich af te zetten tegen moderne kunst, zet AfD zich af tegen de moderne tijd."